گره چینی روی چوب
تاریخچه هنر گره چینی
هنر گره چینی بر مبنای طرح های هندسی است که به صورت سینه به سینه توسط استادان هر زمان از نسلی به نسل دیگر میان استاد و شاگرد یا بهتر بگوییم پدر به فرزند منتقل شده و ظرایف آن پنهان مانده است. البته قواعد کلی حفظ شده است و همگی آنها از یک نوع قرینه سازی حکایت می کند.
هنر گره چینی از هنرهای دیرینه در صنایع چوبی است که در آن از کنار هم قرار دادن تکههای کوچک چوب یا همان آلتها نقوش گرههای سنتی و هندسی نمایان می شود. از هنر گره چینی یا گره سازی در مساجد، اماکن مذهبی، منازل شخصیو دانشگاه ها و در ساختمان پنجره ها، ارسی ها، درهای ورودی داخل، نرده ها، منبرها و سقف های چوبی استفاده می شود.
طرحهای گره چینی باید بر یک نظام شبکه ای استوار باشد به این مفهوم که در آن، شبکه های هندسی به واحدهای مشخص تقسیم شده اند که با توالی منظمی تکرار می شوند بر هر شبکه ای که طرح باید بر آن ترسیم شود هر یک از این واحدها از هر طرف به دیگر واحدهای مشخص می پیوندند تا طرح کلی به وجود آید. طرحهای گره چینی در اصل بسیار ساده اند، آنها را میتوان تنها با استفاده از پرگار و خط کش و داشتن نحوه ترسیم مثلث، مربع، شش ضلعی و ستاره رسم کرد و هریک از طرحها را می توان بزرگ و کوچک کرد.
گره ها شرایط و قوانین ویژه و زمینه و طریقه رسم مخصوص خود را دارند. گره ها هر کدام اسم مخصوص خود دارند و هر طرح گره در زمینه مخصوص خود ترسیم می شود. هر رسمی گره به شمار نمیرود و تنها رسمی گره محسوب می شود که: دارای آلتهای شناخته شده اصیل گره سازی باشد؛ از قواعد و قوانین گره سازی پیروی کند؛ هر گره در زمینه و کادر اصلی خود ترسیم شود، به گونه ای که شکل و زاویه آلت های تشکیل دهنده گره ها تغییر نکرده باشد چون در این صورت، گره باطل میشود.
اصولی که در گره چینی باید رعایت شود: گوشه ها شمشه قرار گیرد آن هم شمشه کامل؛ اصل قرینه سازی رعایت شود.
گره ها بر هفت نوع است که عبارت است از: گره نجاری؛ گره تُند؛ گره کُند؛ گره شُل؛ گره تُند و شُل؛ گره کُند و شُل؛ گره پیلی که هر یک از آنها شعب و زمینههای بسیار دارد.
گره چینی در چوب در سه بخش اجرا می شود: به تنهایی؛ به صورت منبت؛ به صورت معرق.
انواع کارها در گره چینی:
1) گره به صورت پوک و یا بادخور که در در یا پنجره یا نرده مورد استفاده قرار می گیرد.
2) گره با شیشه و یا آینه یا هر دو با هم که در سقف و در و پنجره قابل اجرا است.
3) گره توپر که در در و منبر و صندوقچه و قبور مورد استفاده قرار می گیرد.
4) گره به صورت مرمت.
از مکان هایی که باید از آن به گنجینه و کلکسیون کار گره کاری در انواع مختلف نام برد، مسجد سید اصفهان است. در و پنجرهها و اوروسی ها و سقف چهلستون مسجد و مأذنه آن، یکی از شاهکارهای صنعت چوب و گره سازی است.
روش توليد گره چيني به اين صورت است كه ابتدا طراحي و رسم گره مورد نظر براساس اندازهء كار انجام ميشود سپس از روي قسمتهاي موردنياز گره رسم شده الگو يا قالب برداشته مي شود. و چارچوب یا کارگاه در اندازه موردنظر ساخته ميشود. گره ها اتصالات کوچکي از چوب هستند که به صورت زبانه اي به يکديگر قفل مي شوند و نقشهاي زيبايي را به وجود مي آورند، که هرچه ظريفتر باشند، از نظر هنري ارزش بيشتري دارند. براي ايجاد نقش گره، چوبها، به ضخامت بند رسم شده بريده و در عين حال چوبهاي واگيره(قطعاتی که در کار تکرار می شود) از قالبهاي آماده شده تهيه ميشود. سپس به وسيلهءاره پشت بنددار، زاويههاي اتصالات روي چوب را برش ميزنندو با رنده ابزار، روي آلتها ابزار مي زنند سپس دو سر هر يک از آلتها فاق و زبانه مي شود(یا هر نوع اتصال دیگری که مورد نظراستاد کار باشد). و در آخر کار چيدن گره و درگير كردن اتصالهاي ساخته شده و شیشه های رنگی برش خورده.
بهترين مادهء اوليه ساخت گره چيني و موردتوافق استادكاران چوب درخت چنار است كه خوشبختانه اين درخت، درخت بومي ايران است زيرا بافتي منسجم داشته و از مقاومت بالايي برخوردار است. البته از چوب نارنج، گلابی،گردو و عناب و چوب هاي درختان جنگلي ايران از نوع آزاد و راش هم براي ساخت گره چيني استفاده ميشود.
آبنوس درخت سياه رنگي است يا چگالي نسبتاً بالا و بسيار خوش بو. تنه داخلي چوب به رنگهاي مختلف زرد سفيد تا قهوه اي و سياه ديده مي شود و انواع مختلف چوب ابنوس : ابنوس سياه، آبنوس مرمري يا مرمري آندامان، آبنوس كاكي . آبنوس به دليل سختي و استحكام بالا در ساخت وسايلي نظير انواع مبلمان، ميز و صندلي ، پيانو مورد استفاده قرار مي گيرد.